Rak szyjki macicy – co to za choroba? Objawy, przyczyny, szczepienie przeciw HPV

Rak szyjki macicy to jeden z najpowszechniejszych nowotworów u kobiet – czwarty pod względem częstości występowania w skali świata oraz drugi pod względem częstotliwości diagnozowania u kobiet w wieku rozrodczym. Innymi słowy, jest to nowotwór kobiet młodych, często dopiero planujących macierzyństwo.

Cechuje go niestety wysoka, sięgająca 60% śmiertelność. Jednocześnie jest to nowotwór, którego etiopatogeneza została dobrze poznana – za jego rozwój zazwyczaj odpowiada wirus HPV, przed którym można chronić się dzięki szczepieniom. Dowiedz się, jakie są objawy raka szyjki macicy i jak powinna wyglądać jego profilaktyka.

Z artykułu dowiesz się:

• Jakie wyróżnia się rodzaje raka szyjki macicy ze względu na jego lokalizację?
• Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka raka szyjki macicy?
• Jakie są objawy raka szyjki macicy?
• Jakie objawy dają najczęstsze przerzuty raka szyjki macicy?
• Na czym polega stan przedrakowy szyjki macicy?
• Jak przebiega diagnostyka raka szyjki macicy?
• Jakie są stadia rozwoju raka szyjki macicy?
• Jak wyglądają rokowania w przypadku raka szyjki macicy?
• Czym jest szczepienie przeciw wirusowi HPV?

Macica, jej budowa i funkcje

Szyjka macicy to zgrubiała, dolna część mięśniówki macicy, łącząca pochwę z jamą macicy. Produkuje ona śluz szyjkowy – wydzielinę o składzie i konsystencji zależnych od poziomu estrogenów i progesteronu, a więc też od dnia cyklu menstruacyjnego. Pośród licznych funkcji szyjki macicy oraz produkowanego przez nią śluzu można wymienić:

• ułatwianie lub utrudnianie przepływu nasienia w czasie stosunku płciowego,
• umożliwianie przechodzenia krwi menstruacyjnej z macicy na zewnątrz,
• zabezpieczanie jamy macicy przed patogenami ze środowiska zewnętrznego oraz potencjalnymi urazami,
• utrzymanie i ochrona rozwijającego się płodu w okresie ciąży.

Ponieważ szyjka macicy jest łącznikiem między pochwą a jamą macicy, dzieli się na dwie części, które są pokryte dwoma różnymi typami nabłonków: część pochwowa szyjki macicy zbudowana jest z charakterystycznego dla pochwy nabłonka płaskiego, a kanał szyjki macicy – z nabłonka gruczołowego, wyściełającego również jamę macicy. To właśnie granica tych dwóch typów nabłonków jest miejscem, w którym najczęściej lokalizują się zmiany potencjalnie nowotworowe. Większość – bo aż 80% przypadków choroby – stanowią raki płaskonabłonkowe. Pozostałe to typy klasyfikowane morfologicznie jako raki gruczołowe, a jedynie około 1% to nowotwory innego typu.

Rak szyjki macicy – przyczyna powstawania i czynniki ryzyka

Rak szyjki macicy jest jednym z niewielu nowotworów o tak dobrze zbadanej przyczynie jego powstawania. Za niemalże każdym przypadkiem raka szyjki macicy stoi przetrwała infekcja wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV).

Zakażenie wirusem HPV zalicza się do jednych z najczęstszych infekcji układu rozrodczego. Wśród wielu rodzajów wirusów brodawczaka ludzkiego, kilka typów jest onkogennych.

Do typów onkogennych, odpowiedzialnych za rozwój raka szyjki macicy, należą przede wszystkim HPV-16, HPV-31 (coraz częściej wymieniany jako drugi pod względem częstości zakażeń w populacjach) oraz HPV-18 (którego potencjał onkogenny spada w porównaniu z danymi z ubiegłych lat).

W większości przypadków infekcja HPV przebiega bezobjawowo, a układ odpornościowy zwalcza zakażenie. Niekiedy jednak może ono przejść w postać przetrwałą, czyli genom wirusa pozostaje w jądrze komórki nosiciela w postaci episomalnej lub zintegrowanej z jego materiałem genetycznym. Replikacja wirusa może być wówczas na wiele lat zahamowana, a ekspresja jego genów – ograniczona.

Może się zdarzyć, że uśpiony wirus nigdy nie ulegnie reaktywacji i nie przyczyni się do onkogennych transformacji komórek swojego nosiciela. Jednak w niektórych przypadkach dochodzi do tego nawet po wielu latach od infekcji. Do reaktywacji wirusa może dojść także w okresach osłabionej odporności, przyczynić się może do tego również niezdrowy tryb życia.

Do czynników sprzyjających zakażeniu oraz mogących aktywować wirus HPV zalicza się:

• wczesny wiek inicjacji seksualnej i częste zmiany partnerów (stwarza to większe ryzyko infekcji różnymi typami wirusa HPV, w tym typami o wysokim potencjale onkogennym),
• zakażenie ludzkim wirusem niedoboru odporności HIV,
• przeszczepy narządów,
• przyjmowanie leków immunopresyjnych,
• przewlekłe stany zapalne pochwy.

Rak szyjki macicy – objawy

Niestety nie ma nic takiego, jak pierwsze objawy raka szyjki macicy. Wczesne stadia rozwoju tego nowotworu oraz stany przedrakowe zazwyczaj nie dają żadnych symptomów. Pacjentka nie ma więc świadomości choroby. Jedyną szansą na wczesne rozpoznanie nowotworu jest regularne wykonywanie badania cytologicznego.

Bardziej zaawansowane stadia tego nowotworu mogą przebiegać z obecnością niespecyficznych symptomów, które niestety często mylone są przez pacjentki z objawami powszechnych chorób nienowotworowych, takich jak infekcje narządów płciowych czy zaburzenia hormonalne. Do sygnałów, które powinny wzbudzić niepokój, należą przede wszystkim:

• krwawienia międzymiesiączkowe,
• krwawienia lub plamienia kontaktowe (po stosunku, badaniu ginekologicznym),
• krwiste lub wodniste upławy o brudnoszarym kolorze i nieprzyjemnym zapachu,
• obfitsze lub przedłużające się miesiączki,
• krwawienia z dróg rodnych po menopauzie.

Wraz z postępem choroby mogą pojawić się objawy zaawansowanego raka szyjki macicy. Należą do nich:

• ból w okolicy podbrzusza, miednicy lub dole pleców,
• obrzęki kończyn dolnych (spowodowane uciskiem nowotworu na naczynia chłonne),
• bolesne parcie na mocz i stolec,
• trudności z oddawaniem moczu lub stolca,
• krew w moczu lub stolcu,
• nawracające infekcje układu moczowego,
• zatrzymanie moczu,
• krwawienia z odbytu,
• zmęczenie, utrata apetytu i masy ciała,
• podwyższone ciśnienie tętnicze,
• w zaawansowanych przypadkach – powstawanie przetok pomiędzy pochwą a odbytnicą lub pęcherzem moczowym.

Warto podkreślić, że żaden z powyższych objawów nie jest jednoznaczny wyłącznie dla raka szyjki macicy – mogą one towarzyszyć również innym schorzeniom. Jednak ich wystąpienie powinno skłonić do pilnej konsultacji ginekologicznej i wykonania odpowiednich badań diagnostycznych.

Podsumowując: rak szyjki macicy przez długi czas nie daje objawów, a pierwsze symptomy są często lekceważone lub mylone z innymi dolegliwościami. Regularne badania profilaktyczne, zwłaszcza cytologia, pozostają kluczowe dla wczesnego wykrycia tej choroby.

Najczęstsze przerzuty raka szyjki macicy

W zaawansowanym stadium raka szyjki macicy z przerzutami objawy zależą od miejsca przerzutu czy nacieku. Ten rodzaj nowotworu rozprzestrzenia się przez ciągłość tkanek, wnikając w głąb lub wyrastając ponad warstwę powierzchniową. Najczęstsze miejsca przerzutów raka szyjki macicy to:

• Węzły chłonne – przede wszystkim biodrowe, zasłonowe oraz okołoaortalne, co jest pierwszym etapem szerzenia się nowotworu. Na tym etapie choroba obejmuje okolice miednicy, ale nie ma przerzutów w innych częściach ciała.
• Płuca – są najczęstszym pojedynczym miejscem przerzutów odległych, co potwierdzają zarówno polskie, jak i międzynarodowe badania populacyjne. W jednym z dużych badań epidemiologicznych płuca stanowiły 37,9% wszystkich pojedynczych przerzutów.
• Kości – drugie pod względem częstości miejsce przerzutów odległych (16,7% przypadków w badaniach populacyjnych).
• Wątroba – również należy do typowych lokalizacji przerzutów odległych.

Towarzyszące tym przerzutom objawy to np. krwioplucie, duszności, utrata masy ciała, obrzęki, nudności, silne bóle kości czy brzucha.

Stan przedrakowy szyjki macicy

Głównym celem diagnostyki inwazyjnego raka szyjki macicy jest wykrywanie choroby na jej możliwie najwcześniejszym etapie. Badania cytologiczne (konwencjonalne lub dokładniejsze – na podłożu płynnym) pozwalają zidentyfikować takie zmiany, które uznawane są za stan przejściowy między hiperplazją (rozrostem) komórek a nowotworem. W zależności od terminologii, klasyfikacji histopatologicznej oraz kontekstu, do ich określenia używa się terminów: dysplazja szyjki macicy (DSM) lub śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy (CIN – od angielskiego cervical intraepithelial neoplasia).

Wyróżnia się dodatkowo kilka ich rodzajów. CIN1 i CIN2 to łagodne i umiarkowane zmiany, odpowiadające dysplazji typu LSIL (low-grade squamous intraepithelial lesion) i HSIL (high grade squamous intraepithelial lesion). CIN3 zaś to zmiany bardziej zaawansowane, o obrazie zbliżonym do inwazyjnego raka szyjki macicy (odpowiednio: dysplazja wysokiego stopnia HSIL). Obecność zmian przedrakowych w wyniku badania cytologicznego jest sygnałem ostrzegawczym, a rozpoznane komórki dysplastyczne wymagają monitorowania, a czasem też leczenia. Jeśli zostaną zignorowane, mogą się przekształcić w inwazyjnego raka szyjki macicy.

Badania na raka szyjki macicy – diagnostyka

Rak szyjki macicy stwierdzany jest na podstawie wyniku badania cytologicznego oraz odchyleń w badaniu fizykalnym. Pacjentce z niepokojącym rozpoznaniem wykonuje się biopsję i kolposkopię w celu ustalenia bardziej szczegółowej diagnozy i zaplanowania leczenia. Sporadycznie wykonuje się samą kolposkopię. Diagnostyka onkologiczna obejmuje również m.in.

• ultrasonografię (USG) z wykorzystaniem sond przezbrzusznych oraz przezpochwowych,
• cystoskopię,
• tomografię komputerową,
• rezonans magnetyczny (MRI),
• pozytonową tomografię emisyjną PET.

O tym, czy włączenie tych pomocniczych badań jest zasadne i konieczne, decyduje zawsze lekarz.

Jak szybko rozwija się rak szyjki macicy? Stadia zaawansowania

Stadia rozwoju raka szyjki macicy zazwyczaj klasyfikuje się według systemu TNM, opracowanego przez American Joint Committee on Cancer (AJCC) i International Federation of Gynecology and Obstetrics (FIGO). W klasyfikacji tej:

• T (tumor) oznacza guz pierwotny, jego wielkość i umiejscowienie,
• N (node) to stan obwodowych węzłów chłonnych, wielkość przerzutu w węźle i liczbę węzłów z przerzutami,
• M (metastasis) to przerzuty odległe.

Klasyfikacja TNM łączy się z ogólnym stopniem zaawansowania choroby nowotworowej, opisywanej jako stadia od I do IV. W jej ramach wyróżnia się:

• stadium I – gdy komórki rakowe obecne są tylko w szyjce macicy, nie rozprzestrzeniają się na inne tkanki ani węzły chłonne; wyróżnia się tu stadium choroby mikroinwazyjnej (stadium IA) oraz klinicznie jawnej (stadium IB);
• stadium II – w którym zmiany wychodzą poza macicę, ale nie dochodzą do dolnej 1/3 części pochwy ani do ścian miednicy; w tym wypadku wyróżnia się stadium, gdy naciek nie obejmuje przymacicz (IIA) oraz takie, w którym przymacicza są objęte naciekiem nowotworowym, niedochodzącym jednak do ścian miednicy (IIB);
• stadium III – to stan, w którym komórki nowotworowe rozprzestrzeniły się na boczne ściany miednicy lub dotarły do dolnego odcinka pochwy, a naciek może powodować wodonercze lub niewydolność nerek; wyróżnia się tu stadium IIIA i IIIB klasyfikowane według zaawansowania zmian, a także stadium IIIC: z zajęciem węzłów chłonnych biodrowo-zasłonowych (IIIC1) bądź z przerzutami w węzłach okołoaortalnych (IIIC2);
• stadium IV – kiedy to komórki rakowe rozprzestrzeniły się już na dalsze obszary ciała lub narządy odległe, a także gdy wystąpiły przerzuty na błonę śluzową pęcherza moczowego lub odbytnicy (IVA) bądź na wątrobę, płuca czy kości (IVB).

Rak szyjki macicy – rokowania

Rokowania w raku szyjki macicy, podobnie jak w innych chorobach onkologicznych, są ściśle powiązane z wieloma czynnikami klinicznymi i indywidualnymi cechami pacjentki. Najważniejszym determinantem prognozy jest stopień klinicznego zaawansowania choroby w momencie rozpoznania. Im wcześniej wykryty nowotwór, tym większa szansa na całkowite wyleczenie i dłuższe przeżycie.

Kluczowe czynniki wpływające na rokowania:

• Stopień zaawansowania choroby (stadium kliniczne)
  Wczesne stadia raka szyjki macicy (stadium I) cechują się bardzo dobrymi rokowaniami, z 5-letnią przeżywalnością przekraczającą 90–95%. W miarę postępu choroby, zwłaszcza przy zajęciu regionalnych węzłów chłonnych (stadium II-III) oraz obecności przerzutów odległych (stadium IV), rokowania znacznie się pogarszają.
• Wielkość guza nowotworowego
  Mniejsze guzy są łatwiejsze do całkowitego usunięcia chirurgicznego lub skutecznego leczenia radioterapią. Większe zmiany zwiększają ryzyko rozprzestrzenienia się choroby i komplikują terapię.
• Stan węzłów chłonnych
  Obecność przerzutów w regionalnych węzłach chłonnych jest jednym z najważniejszych negatywnych czynników rokowniczych. Zajęte węzły świadczą o większym zaawansowaniu choroby i zwiększonym ryzyku nawrotu.
• Obecność przerzutów odległych
  Przerzuty do innych narządów, takich jak płuca, wątroba czy kości, znacząco pogarszają rokowania i wymagają leczenia systemowego o charakterze paliatywnym.
• Wiek i ogólny stan zdrowia pacjentki
  Młodsze pacjentki, z dobrym stanem ogólnym, mają zwykle lepsze rokowania. Choroby współistniejące, takie jak niedokrwistość, przewlekłe stany zapalne w obrębie miednicy czy inne schorzenia, mogą obniżać skuteczność leczenia i pogarszać przebieg choroby.
• Doświadczenie zespołu medycznego i ośrodka leczenia
  Leczenie raka szyjki macicy wymaga współpracy interdyscyplinarnego zespołu – ginekologów onkologów, radioterapeutów, onkologów klinicznych, patologów i pielęgniarek onkologicznych. Ośrodki o wysokim stopniu referencyjności i doświadczeniu w leczeniu nowotworów ginekologicznych osiągają lepsze wyniki terapeutyczne i oferują dostęp do najnowszych metod leczenia, w tym immunoterapii i terapii celowanych.

Wczesne wykrycie raka szyjki macicy, dzięki regularnym badaniom przesiewowym (cytologia, test HPV), pozwala na zastosowanie skutecznych metod leczenia i znacząco poprawia rokowania. W przypadku stanów przedrakowych (CIN) możliwe jest całkowite wyleczenie bez rozwoju raka.

Rak szyjki macicy – długość życia

Rokowania w raku szyjki macicy zależą przede wszystkim od stopnia zaawansowania choroby w momencie rozpoznania, zastosowanego leczenia oraz ogólnego stanu zdrowia pacjentki. Każdy przypadek raka jest inny, a rokowania mogą się różnić w zależności od indywidualnych czynników. Długość życia w przypadku raka szyjki macicy szacunkowo przyjmuje się na:

• Stadium I (wczesne stadium, bez zajęcia węzłów chłonnych) – 5-letnia przeżywalność przekracza 95%, co oznacza bardzo dobre rokowania i dużą szansę na całkowite wyleczenie przy odpowiednim leczeniu, najczęściej chirurgicznym.
• Stadium III (zaawansowane miejscowo z zajęciem węzłów chłonnych) – przeżywalność 5-letnia waha się od 40% do 70%, zależnie od stopnia zajęcia węzłów chłonnych i innych czynników klinicznych. W tym stadium stosuje się przede wszystkim radiochemioterapię.
• Stadium IV (zaawansowany nowotwór z przerzutami odległymi) – 5-letnia przeżywalność spada do około 10%, co świadczy o bardzo poważnym rokowaniu. W tym stadium leczenie ma charakter paliatywny, a celem jest poprawa jakości życia i wydłużenie czasu przeżycia.

W przypadku stanów przedrakowych szyjki macicy (CIN – dysplazje), odpowiednio wcześnie rozpoznane i leczone zmiany można wyeliminować nawet w 100% przypadków, co podkreśla ogromne znaczenie profilaktyki i regularnych badań przesiewowych.

Leczenie raka szyjki macicy – metody i dostępne terapie

Leczenie raka szyjki macicy zależy przede wszystkim od stopnia zaawansowania choroby w momencie diagnozy, ogólnego stanu zdrowia pacjentki oraz indywidualnych czynników klinicznych. W Polsce od 2024 i 2025 roku dostępne są nowoczesne terapie systemowe, które znacznie poprawiają rokowania, zwłaszcza w zaawansowanych i nawrotowych przypadkach.

Metody leczenia w zależności od stadium choroby:

• We wczesnych stadiach raka szyjki macicy (stadium I i II, np. IA1-IB1, IIA1):
  Leczeniem z wyboru jest operacja. Może to być konizacja szyjki macicy, histerektomia prosta lub radykalna, często z usunięciem regionalnych węzłów chłonnych. W niektórych przypadkach dopuszcza się także radioterapię lub skojarzone leczenie chirurgiczno-radioterapeutyczne. Metody oszczędzające narząd rodny są stosowane u kobiet planujących ciążę.
• W zaawansowanych stadiach miejscowych (stadium III, np. IB2, IIA2-IVA):
  Główną metodą leczenia jest radiochemioterapia, czyli połączenie radioterapii (brachyterapii i teleterapii) z chemioterapią (najczęściej cisplatyną). Radiochemioterapia poprawia kontrolę miejscową choroby i wydłuża czas przeżycia. W niektórych przypadkach stosuje się radykalną histerektomię z limfadenektomią.
• W przypadku przerzutów odległych (stadium IVB) lub nawrotów niekwalifikujących się do leczenia miejscowego:
  Stosuje się leczenie systemowe, czyli chemioterapię i immunoterapię. Standardem jest chemioterapia dwulekowa z cisplatyną i paklitakselem lub innymi lekami cytotoksycznymi. Dodanie bewacyzumabu (lek celowany) do chemioterapii zwiększa skuteczność leczenia. Od 2024/2025 roku w Polsce dostępna jest immunoterapia.

Metody chirurgiczne i zabiegi oszczędzające:

• Konizacja szyjki macicy – wycięcie stożkowe zmian przedrakowych lub wczesnych nowotworów, pozwalające zachować płodność.
• Elektrokauteryzacja, kriochirurgia, chirurgia laserowa, metoda LEEP – techniki niszczenia lub usuwania zmian przedrakowych.
• Histerektomia – usunięcie macicy, często z przydatkami i regionalnymi węzłami chłonnymi, stosowana w zaawansowanych przypadkach. Może być wykonana metodą otwartą, laparoskopową lub z użyciem robota medycznego.

Profilaktyka raka szyjki macicy – szczepienie

Metodą prewencji raka szyjki macicy są szczepienia przeciw HPV. Szczepienia przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego są dostępne od 2006 roku. Najwyższą skuteczność daje zaszczepienie dziewczynek i chłopców przed ich inicjacją seksualną, czyli najczęściej w wieku wczesnonastoletnim.

Obecnie w Polsce można je zrealizować m.in. w ramach Programu Szczepień Ochronnych przeciw HPV. Obejmuje on dziewczynki i chłopców w wieku 9-13 lat. Starsze nastolatki warto zaszczepić poza programem.

Czytaj także: Dlaczego szczepimy dzieci przeciw HPV w wieku 9–13 lat? Kluczowy moment ochrony przed wirusem

Z kolei szczepienie na raka szyjki macicy kobiet dorosłych, współżyjących, nie ma co prawda wpływu na wcześniejsze przetrwałe zakażenia HPV u pacjentki, ale może chronić przed pozostałymi typami wirusa (zakażenie zwykle dotyczy jednego typu wirusa). Jest wskazane dla wszystkich kobiet, bez górnej granicy wieku – a zwłaszcza w przypadku tych, które prowadzą aktywne życie seksualne i zmieniają partnerów. Szczepienie zaleca się także u pacjentek z niedoborami odporności.

Sprawdź: Gdzie i jak zaszczepić się przeciw HPV

Referencje: 

1. ICO Information Center on HPV and Cancers. Human Papillomavirus and Related Diseases Report World 2023. Online: XWX.pdf (hpvcentre.net) Dostęp: 08.2025.
2. American Cancer Society. Online: https://www.cancer.org/cancer/types/cervical-cancer/detection-diagnosis-staging/signs-symptoms.html Dostęp: 08.2025.
3. National Cancer Institute. Online: https://www.cancer.gov/types/cervical/symptoms Dostęp: 08.2025.
4. Khairkhah, Niloofar et al. Current and future direction in treatment of HPV-related cervical disease. J Mol Med (Berl). 2022; 100(6):829-845. Online: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9045016/ Dostęp: 08.2025.
5. Questions and answers about human papillomavirus, second edition, WHO 2020. Online: https://www.who.int/europe/publications/i/item/WHO-EURO-2020-5631-45396-64962. Dostęp: 08.2025.
6. Brown DR, Weaver B. Human papillomavirus in older women: new infection or reactivation? J Infect Dis. 2013; 207(2):211-2. Online: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3532821/ Dostęp: 08.2025.
7. Przybylski M, Pruski D, Wszołek K, de Mezer M, Żurawski J, Jach R, Millert-Kalińska S. Prevalence of HPV and Assessing Type-Specific HPV Testing in Cervical High-Grade Squamous Intraepithelial Lesions in Poland. Pathogens. 2023; 12(2):350. Online: https://www.mdpi.com/2076-0817/12/2/350 Dostęp: 08.2025.
8. Jak leczymy stany przedrakowe szyjki macicy? Online: Jak leczymy stany przedrakowe szyjki macicy? Dostęp: 08.2025.
9. Piątek Sz, Bidziński M, Panek G, et al. Rak szyjki macicy – ocena zaawansowania choroby według kryteriów FIGO 2018. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2019; 4(4):149-154. Online: https://journals.viamedica.pl/ginekologia_perinatologia_prakt/article/download/66125/50099 Dostęp: 08.2025.
10. Gośliński J. Leczenie raka szyjki macicy. Rokowania w chorobie. Online: https://www.zwrotnikraka.pl/leczenie-raka-szyjki-macicy-standardy/ Dostęp: 08.2025.
11. Cervical Cancer WHO, February 2022.
12. National Library of Medicine. Zhou S, Peng F. Patterns of metastases in cervical cancer: a population-based study. Int J Clin Exp Pathol. 2020 Jul 1;13(7):1615-1623. Online: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7414489/ Dostęp: 08.2025.
13. Jach R, Sznurkowski JJ, Bidziński M, i wsp. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Ginekologii Onkologicznej dotyczące diagnostyki i leczenia raka szyjki macicy. Curr Gynecol Oncol. 2017; 15(1):24-33. Online: https://ptgo.pl/wp-content/uploads/2022/01/024-033_CGO_1_2017_Jach_Zalecenia-szyjka.pdf Dostęp: 08.2025.