Rak pochwy, sromu i odbytu – objawy, przyczyny i jak szczepienie przeciw HPV wspiera przed nimi ochronę?

Gdy mówimy o nowotworach związanych z wirusem HPV, najczęściej myślimy o raku szyjki macicy. Tymczasem wirus brodawczaka ludzkiego może prowadzić także do rozwoju niektórych innych nowotworów układu moczowo-płciowego i odbytu – zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn. Rak pochwy, sromu i odbytu to choroby, o których mówi się rzadziej, jednak dotykają tysiące osób rocznie. Jakie są ich objawy? Kto jest w grupie ryzyka? I czy można wspierać ochronę przed nimi¹?

Rak pochwy, sromu i odbytu – jak często występują te nowotwory?

Nowotwory pochwy, sromu i odbytu, choć występują rzadziej niż rak szyjki macicy, stanowią istotny problem zdrowia publicznego. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia rocznie na świecie diagnozuje się około 19 000 przypadków raka pochwy (~0,19%), około 47 000 przypadków raka sromu (~0,49%) wśród kobiet oraz ponad 54 000 przypadków raka odbytu (~0,27%) wśród obu płci (dane za 2022 rok)².

W Polsce na raka odbytu umiera około 250 osób rocznie, z czego znaczna część przypadków jest związana z zakażeniem wirusem HPV^3,4.

Co ważne, pewnemu odsetkowi tych nowotworów można skutecznie pomagać zapobiegać dzięki profilaktyce pierwotnej – szczepieniom przeciw HPV – oraz wczesnemu wykrywaniu nieprawidłowości¹.

HPV jako przyczyna raka pochwy, sromu i odbytu

Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) odpowiada za część przypadków raka pochwy, sromu i odbytu. Szczególnie niebezpieczne są typy wysokoonkogenne, takie jak HPV 16 i HPV 18, które mogą prowadzić do rozwoju niektórych zmian przednowotworowych, a następnie do niektórych nowotworów złośliwych^1,5.

Szacuje się, że z zakażeniem HPV związanych jest około 80% przypadków raka pochwy, około 40–50% przypadków raka sromu oraz około 90% przypadków raka odbytu^2,6.

Zakażenie wirusem HPV często przebiega bezobjawowo i przez wiele lat może pozostawać niewykryte. U większości osób organizm samodzielnie eliminuje wirusa, ale w części przypadków dochodzi do przetrwałej infekcji, która może prowadzić do rozwoju niektórych nowotworów¹.

Dlatego tak ważna jest profilaktyka zarówno w postaci szczepień przeciw HPV, które mogą chronić przed niektórymi skutkami zakażenia, jak i regularnych badań kontrolnych u osób w grupie ryzyka.

Rak pochwy – objawy, przyczyny i leczenie

Rak pochwy to stosunkowo rzadki nowotwór, występujący najczęściej u kobiet po 60. roku życia. W większości przypadków rozwija się on w wyniku przetrwałego zakażenia wirusem HPV⁷.

Rak pochwy – objawy

We wczesnych stadiach rak pochwy często nie daje żadnych objawów, co sprawia, że bywa wykrywany dopiero w stadium zaawansowanym. Do najczęstszych objawów należą:

• nieprawidłowe krwawienia lub plamienia z pochwy – szczególnie po stosunku płciowym, albo występujące po menopauzie,

• upławy o nieprzyjemnym zapachu,

• ból lub dyskomfort w okolicy miednicy,

• ból podczas stosunku płciowego,

• trudności w oddawaniu moczu lub stolca^7,8.

Jeśli zauważysz którykolwiek z tych objawów, warto jak najszybciej skonsultować się z lekarzem ginekologiem.

Rak pochwy – jak wygląda?

Rak pochwy może przyjmować różne formy – od niewielkich guzków lub zgrubień ściany pochwy, przez owrzodzenia, aż po większe masy guza widoczne w badaniu ginekologicznym. We wczesnych stadiach zmiany mogą być trudne do zauważenia gołym okiem i wykrywane są zazwyczaj podczas badania kolposkopowego lub cytologii⁷.

Rak pochwy – leczenie

Leczenie raka pochwy zależy od stadium zaawansowania nowotworu. We wczesnych stadiach stosuje się chirurgiczne wycięcie guza oraz radioterapię, natomiast w zaawansowanych – chemioterapię w połączeniu z radioterapią.

Rokowanie zależy przede wszystkim od tego, jak wcześnie nowotwór zostanie wykryty, dlatego regularne badania ginekologiczne są tak istotne⁷.

Rak sromu – objawy, przyczyny i leczenie

Rak sromu to nowotwór, który rozwija się na zewnętrznych narządach płciowych kobiety – wargach sromowych, łechtaczce lub ujściu cewki moczowej. Podobnie jak rak pochwy, najczęściej dotyczy kobiet po menopauzie i w około połowie przypadków jest związany z zakażeniem HPV^6,9.

Rak sromu – objawy

Rak sromu może dawać charakterystyczne objawy, na które warto zwrócić uwagę:

• guzek na wardze sromowej – niewielkie zgrubienie, które nie ustępuje,

• świąd sromu utrzymujący się przez dłuższy czas,

• ból lub pieczenie okolicy sromu,

• owrzodzenia lub zmiany skórne, które się nie goją,

• krwawienie lub upławy z okolicy sromu.

Jeśli jakikolwiek z tych objawów utrzymuje się dłużej niż kilka tygodni, warto zgłosić się do ginekologa w celu diagnostyki^9,10.

Rak sromu – jak wygląda?

Rak sromu najczęściej objawia się jako zmiany na skórze sromu – może mieć postać guzka, zgrubienia lub owrzodzenia. Niekiedy przypomina brodawkę, która powiększa się lub ulega owrzodzeniu. Zmiany mogą mieć różny kolor – od białawego, przez różowy, aż po ciemnoczerwony lub brązowy^9,10.

Rak sromu – leczenie

Podstawową metodą leczenia raka sromu jest chirurgiczne usunięcie guza wraz z marginesem zdrowej tkanki. W zależności od zaawansowania nowotworu może być konieczna także radioterapia lub chemioterapia, a w przypadkach zaawansowanych – usunięcie regionalnych węzłów chłonnych⁹.

Wczesne wykrycie znacznie zwiększa skuteczność leczenia i poprawia rokowanie¹⁰.

Rak odbytu – objawy, przyczyny i leczenie

Rak odbytu może dotyczyć zarówno kobiet, jak i mężczyzn. W ostatnich latach obserwuje się wzrost liczby przypadków tego nowotworu, w wybranych krajach w Europie i na świecie^4,11.

Rak odbytu – objawy

Objawy raka odbytu mogą być mylone z innymi schorzeniami, takimi jak hemoroidy czy szczeliny odbytu. Do najczęstszych sygnałów ostrzegawczych należą:

• krwawienie z odbytu – jasna lub ciemna krew w stolcu,

• ból lub odczucie dyskomfortu w okolicy odbytu,

• swędzenie lub pieczenie okolicy odbytu,

• wydzielina z odbytu,

• zmiana rytmu wypróżnień – biegunka lub zaparcia,

• uczucie niepełnego wypróżnienia,

• guzek lub zgrubienie w kanale odbytu lub na zewnątrz^12,13.

Wczesne objawy raka odbytu mogą być subtelne i łatwo je zignorować. Dlatego każdy niepokojący objaw, szczególnie krwawienie utrzymujące się dłużej niż kilka dni, powinien być konsultowany z lekarzem.

Jak wygląda rak odbytu?

Rak odbytu najczęściej daje widoczne lub wyczuwalne zmiany w okolicy odbytu – mogą być to guzki, zgrubienia lub owrzodzenia. Czasem przypomina hemoroidy, ale w odróżnieniu od nich zmiany nowotworowe nie ustępują mimo zastosowania standardowego leczenia.

Zmiany zlokalizowane na zewnątrz odbytu mogą przypominać brodawkę lub guzek skórny, który powiększa się lub ulega owrzodzeniu. We wczesnych stadiach zmiany mogą być widoczne tylko podczas badania proktologicznego¹⁴.

Rak odbytu a hemoroidy – jak je rozróżnić?

Hemoroidy to powiększone żyły w okolicy odbytu, które mogą powodować dyskomfort, swędzenie i krwawienie. Rak odbytu może dawać podobne objawy, co sprawia, że bywa mylony z hemoroidami.

Najważniejsze różnice:

• hemoroidy zazwyczaj reagują na leczenie domowe lub farmakologiczne – rak odbytu nie,

• hemoroidy mają miękką konsystencję – guzy nowotworowe są zazwyczaj twardsze,

• krwawienie z hemoroidów ma jasny kolor, natomiast w przypadku raka odbytu krew może być ciemniejsza.

W razie wątpliwości zawsze należy skonsultować się z lekarzem proktologiem, który wykona odpowiednie badania diagnostyczne^14,15.

Rak odbytu – leczenie

Leczenie raka odbytu zależy od stadium zaawansowania nowotworu. Najczęściej stosuje się:

• radiochemioterapię, czyli połączenie chemioterapii i radioterapii, które w wielu przypadkach pozwala uniknąć operacji,

• operację chirurgiczną,

• immunoterapię – w wybranych przypadkach zaawansowanego raka odbytu.

Wczesne wykrycie raka odbytu znacząco zwiększa szanse na pełne wyleczenie⁴.

Kto jest w grupie ryzyka zachorowania na raka odbytu?

Niektóre osoby są bardziej narażone na rozwój raka odbytu. Do czynników ryzyka należą:

• zakażenie wirusem HPV – szczególnie typami wysokoonkogennymi HPV 16 i 18,

• osłabienie układu odpornościowego – np. u osób zakażonych wirusem HIV lub po przeszczepach narządów,

• palenie papierosów – zwiększa ryzyko raka odbytu nawet kilkukrotnie,

• liczne kontakty seksualne z różnymi partnerami, zwłaszcza bez stosowania zabezpieczenia (np. prezerwatywy),

• wiek – ryzyko wzrasta po 50. roku życia,

• mężczyźni współżyjący z mężczyznami (MSM),

• przebyte zakażenia HPV w innych lokalizacjach lub choroby z nim związane (np. rak szyjki macicy).

Osoby z grupy ryzyka powinny szczególnie dbać o regularną profilaktykę i kontrole lekarskie¹⁶.

Rak odbytu u mężczyzn

Rak odbytu występuje zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn. Szczególnie narażeni są mężczyźni:

• zakażeni wirusem HIV,

• utrzymujący kontakty seksualne z mężczyznami (MSM),

• palący papierosy,

• z przebytymi zakażeniami HPV w innych lokalizacjach.

Objawy raka odbytu u mężczyzn są podobne do objawów występujących u kobiet – należą do nich m.in. krwawienie, ból, swędzenie oraz obecność guza lub zgrubienia w kanale odbytu lub jego okolicy^14,16.

Profilaktyka – szczepienie przeciw HPV

Jedną ze skutecznych metod profilaktyki nowotworów związanych z HPV jest szczepienie przeciw temu wirusowi. Pomaga ono chronić przed niektórymi konsekwencjami zakażenia wybranymi typami wirusa HPV.

Ta forma profilaktyki może być rozważana zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, niezależnie od wieku. Decyzję o szczepieniu należy skonsultować z lekarzem¹.

Więcej informacji na temat szczepień przeciw HPV można znaleźć na stronie hpv.pl.

Profilaktyka wtórna – badania przesiewowe

Oprócz szczepień przeciw HPV, ważna jest także profilaktyka wtórna, czyli regularne badania umożliwiające wczesne wykrycie zmian przednowotworowych:

• badania ginekologiczne – cytologia, kolposkopia,

• samobadanie sromu – zwracanie uwagi na pojawiające się guzki, zgrubienia czy zmiany skórne,

• kontrole proktologiczne – szczególnie u osób z grupy ryzyka^14,17-19.

Wczesne wykrycie zmian przednowotworowych lub nowotworu we wczesnym stadium znacznie zwiększa szanse na skuteczne leczenie i pełne wyzdrowienie.

FAQ

1. Czy wirus HPV może powodować raka pochwy, sromu i odbytu?

Tak. Wirus HPV odpowiada za część przypadków raka pochwy, sromu i odbytu, szczególnie jego typy wysokoonkogenne, takie jak HPV 16 i 18.

2. Jakie są objawy raka pochwy?

Do najczęstszych objawów raka pochwy należą nieprawidłowe krwawienia, upławy, ból w okolicy miednicy, ból podczas stosunku oraz trudności w oddawaniu moczu lub stolca. Jednak nowotwór ten często przez długi czas nie daje objawów, dlatego bywa wykrywany dopiero w stadium zaawansowanym. Z tego powodu tak ważne są regularne badania ginekologiczne.

3. Jakie są objawy raka sromu?

Typowe objawy raka sromu to guzek lub zgrubienie na wardze sromowej, przewlekły świąd, ból, pieczenie, a także zmiany skórne lub owrzodzenia, które się nie goją.

4. Jakie są objawy raka odbytu?

Najczęstszymi objawami raka odbytu są: krwawienie z odbytu, ból, swędzenie, wydzielina, zmiana rytmu wypróżnień oraz uczucie niepełnego wypróżnienia.

5. Czy objawy raka odbytu można pomylić z hemoroidami?

Tak. Objawy raka odbytu mogą być mylone z hemoroidami. Jednak rak odbytu zazwyczaj nie ustępuje po standardowym leczeniu i może dawać bardziej nasilone lub dłużej utrzymujące się dolegliwości.

6. Kto znajduje się w grupie ryzyka zachorowania na raka odbytu?

Do grupy ryzyka nowotworów odbytu, należą m.in. osoby zakażone wirusem HPV, osoby z osłabioną odpornością (np. zakażone HIV), palące papierosy, mające wielu partnerów seksualnych oraz mężczyźni współżyjący z mężczyznami (MSM).

7. Czy rak odbytu występuje u mężczyzn?

Tak. Rak odbytu może dotyczyć zarówno kobiet, jak i mężczyzn, a w niektórych grupach – np. u osób zakażonych HIV lub MSM – ryzyko jego rozwoju jest wyższe.

8. Czy można zapobiegać nowotworom związanym z HPV?

Tak. Niektórym nowotworom związanym z wirusem HPV, takim jak rak pochwy, sromu i odbytu, można w dużym stopniu zapobiegać. Kluczową rolę odgrywa szczepienie przeciw HPV, które pomaga chronić przed niektórymi konsekwencjami zakażenia najbardziej onkogennymi typami wirusa, oraz regularne badania umożliwiające wczesne wykrycie zmian.

Autor artykułu – specjalista położnictwa i ginekologii: dr n. med. Wojciech Homola

Bibliografia:

1. Małecka I, Stryczyńska-Kazubska J, Talarek E. Human Papilloma Virus. Przewodnik po szczepieniach przeciw HPV dla pracowników ochrony zdrowia. Wydanie 2, Warszawa 2024, online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2025/03/8.1-Przewodnik-po-szczepieniach-przeciw-HPV-dla-pracownikow-medycznych-2024.pdf (Data dostępu: 06.2026).

2. American Cancer Society. Global Cancer Facts & Figures 5th Edition. Atlanta: American Cancer Society; 2024.

3. Epidemiologia | Odbyt | Kompendium Chorób Nowotworowych https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/kompendium-chorob-nowotworowych/odbyt/epidemiologia (Data publikacji: 02.2025, data dostępu: 05.2026).

4. PDQ Adult Treatment Editorial Board. Anal Cancer Treatment (PDQ®): Health Professional Version. PDQ Cancer Information Summaries, National Cancer Institute (US), 12 February 2025.

5. de Sanjosé S, et al. The natural history of human papillomavirus infection. Best practice & research. Clinical obstetrics & gynaecology 2018;47:2-13. doi:10.1016/j.bpobgyn.2017.08.015

6. Ilustrowane kompendium chorób związanych z anogenitalnymi genotypami HPV. Redaktorzy naukowi Andrzej Nowakowski, Teresa Jackowska. ISBN 978-83-68323-27-6

7. PDQ Adult Treatment Editorial Board. Vaginal Cancer Treatment (PDQ®): Patient Version. PDQ Cancer Information Summaries, National Cancer Institute (US), 5 April 2023.

8. Symptoms of Vaginal and Vulvar Cancers https://www.cdc.gov/vaginal-vulvar-cancers/symptoms/index.html (Data publikacji: 09.2026, data dostępu: 05.2026).

9. PDQ Adult Treatment Editorial Board. Vulvar Cancer Treatment (PDQ®): Patient Version. PDQ Cancer Information Summaries, National Cancer Institute (US), 18 September 2024.

10. Vulvar cancer – Symptoms and causes https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/vulvar-cancer/symptoms-causes/syc-20368051 (Data publikacji: 01.2025, data dostępu: 05.2026).

11. Mignozzi S, et al. Global trends in anal cancer incidence and mortality. European journal of cancer prevention : the official journal of the European Cancer Prevention Organisation (ECP) vol. 33,2 (2024): 77-86. doi:10.1097/CEJ.0000000000000842

12. Anal Cancer: Signs, Symptoms, Causes & Treatment. Anal Cancer foundation https://www.analcancerfoundation.org/what-is-anal-cancer/ (Data dostępu: 05.2026).

13. Anal Cancer: Signs & Symptoms, Causes & Prevention. Memorial Healthcare System Cancer Care. https://www.mskcc.org/cancer-conditions/anal-cancer (Data publikacji: 12.2025, data dostępu: 05.2026).

14. Anal cancer – Symptoms and causes https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/anal-cancer/symptoms-causes/syc-20354140 (Data publikacji: 02.2026, data dostępu: 05.2026).

15. Hemorrhoids – Symptoms and causes https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/hemorrhoids/symptoms-causes/syc-20360268 (Data publikacji: 08.2025, data dostępu: 05.2026).

16. Anal Cancer Causes, Risk Factors, and Prevention. American Cancer Society. https://www.cancer.org/cancer/types/anal-cancer/causes-risks-prevention.html (Data publikacji: 11.2025, data dostępu: 05.2026).

17. Questions and answers about human papillomavirus. Second edition. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2024. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.

18. Screening for Vaginal and Vulvar Cancers https://www.cdc.gov/vaginal-vulvar-cancers/screening/index.html (Data publikacji: 09.2024, data dostępu: 05.2026).

19. Rokita W, Stanisławska M, Kulig B. Kolposkopia pochwy – często pomijany element badania kolposkopowego. Ginekologia Polska 2010,81:699-703.