Cytologia płynna w profilaktyce raka szyjki macicy – kiedy i dlaczego warto ją wykonać?

Rak szyjki macicy może rozwijać się przez wiele lat, nie dając żadnych objawów. Właśnie dlatego profilaktyka jest najważniejszym sprzymierzeńcem kobiet w dbaniu o zdrowie. Badaniem, które odgrywa tu szczególną rolę, jest cytologia płynna, znana również jako cytologia na podłożu płynnym lub LBC. Ta nowoczesna metoda badania przesiewowego w kierunku raka szyjki macicy oferuje kilka korzyści w porównaniu z tradycyjną cytologią: jest dokładniejsza, ma wyższą czułość w wykrywaniu zmian przednowotworowych i nowotworowych, a także umożliwia przeprowadzenie dodatkowych badań z tej samej próbki. Jak wygląda badanie, czym różni się od klasycznej cytologii i kiedy warto je wykonać?

Cytologia płynna (LBC) – co to za badanie?

Cytologia płynna (LBC, liquid-based cytology), nazywana także cytologią cienkowarstwową lub jednowarstwową, to nowoczesna metoda badania komórek nabłonka szyjki macicy stosowana w profilaktyce raka szyjki macicy. Podczas badania lekarz lub położna pobiera komórki z tarczy oraz kanału szyjki macicy specjalną szczoteczką, a następnie umieszcza je w płynie utrwalającym.

Cytologia płynna umożliwia także przeprowadzenie dodatkowych badań z tej samej próbki, w tym testów wykrywających obecność wirusa HPV, który jest głównym czynnikiem ryzyka rozwoju raka szyjki macicy.

W Polsce istnieje możliwość wykonania bezpłatnego badania cytologicznego w ramach programu „Profilaktyka raka szyjki macicy”. Wystarczy zgłosić się do poradni położniczo-ginekologicznej, która ma podpisaną umowę z NFZ. Skierowanie nie jest wymagane. Z programu mogą skorzystać kobiety w wieku 25–64 lat, które w ciągu ostatnich trzech lat nie wykonywały cytologii.

Cytologia płynna – co wykrywa?

Cytologia płynna pozwala wykryć zmiany przedrakowe oraz wczesne stadium raka szyjki macicy. Badanie umożliwia ocenę stanu komórek nabłonka szyjki macicy i wykrycie nieprawidłowości na bardzo wczesnym etapie choroby, w którym leczenie jest najskuteczniejsze.

Cytologia płynna zmniejsza ryzyko błędów wynikających z niewłaściwego pobrania materiału lub niewystarczającej jakości próbki. Dzięki temu wyróżnia się wyższą czułością w wykrywaniu komórek przednowotworowych nabłonka szyjki macicy oraz zakażenia wirusem HPV.

Badanie pozwala także ocenić obecność:

• stanów zapalnych,
• infekcji bakteryjnych, grzybiczych i wirusowych.

W razie potrzeby z tej samej próbki można przeprowadzić dodatkowe testy molekularne, na przykład oznaczenie typów wirusa HPV wysokiego ryzyka lub markerów wskazujących na podwyższone ryzyko zmian przedrakowych. W takiej sytuacji lekarz może skierować pacjentkę na dalszą diagnostykę, na przykład badanie kolposkopowe.

Warto pamiętać, że regularne wykonywanie cytologii jest jednym z filarów profilaktyki raka szyjki macicy. Coraz większą rolę w zapobieganiu tej chorobie odgrywają także szczepienia przeciw wirusowi HPV. To skuteczna metoda ochrony przed niektórymi skutkami zakażenia wirusem HPV wywoływanymi przez jego najbardziej onkogenne typy.

Cytologia płynna a zwykła – czym się różnią?

Oba rodzaje badania cytologicznego mają ten sam cel – wykrycie zmian przedrakowych oraz wczesnych stadiów raka szyjki macicy. Czym więc różni się cytologia płynna od zwykłej w praktyce?

W przypadku klasycznej cytologii materiał pobrany z szyjki macicy jest od razu nanoszony na szkiełko i zabezpieczany specjalnym utrwalaczem. To metoda sprawdzona, ale wymagająca bardzo precyzyjnego pobrania i rozprowadzenia komórek. Jeśli na szkiełku znajdzie się zbyt mało komórek, będą one nałożone na siebie lub źle utrwalone, badanie może być trudniejsze do oceny albo wymagać powtórzenia.

W cytologii płynnej próbka jest zanurzana w specjalnym pojemniku z płynem utrwalającym. Dzięki temu można uzyskać większą liczbę komórek do badania oraz usunąć elementy utrudniające ocenę, na przykład leukocyty czy erytrocyty. Sprawia to, że komórki są lepiej widoczne, równomiernie rozmieszczone i pozbawione zanieczyszczeń. Efekt? Wyższa jakość preparatu i większa szansa na wychwycenie nawet niewielkich nieprawidłowości.

Pytanie „cytologia płynna czy zwykła?” pojawia się coraz częściej w gabinetach ginekologicznych. Cytologia płynna uważana jest za dokładniejszą. Odgrywa też istotną rolę w monitorowaniu zdrowia kobiet, które w przeszłości miały nieprawidłowe wyniki badań cytologicznych lub znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka.

Kiedy wykonać cytologię płynną i kto powinien badać się regularnie?

W nowym programie profilaktyki raka szyjki macicy realizowanym w ramach NFZ lekarz lub położna pobiera wymaz z szyjki macicy, który jest następnie wysyłany do laboratorium. W pierwszym etapie oznacza się obecność jednego z 14 typów wirusa HPV wysokiego ryzyka onkogennego. Jeśli wynik jest dodatni, z tej samej próbki – bez konieczności ponownej wizyty pacjentki w poradni – wykonuje się cytologię płynną.

Szczególną uwagę na regularne wykonywanie cytologii powinny zwrócić kobiety, u których występują czynniki zwiększające ryzyko zakażenia wirusem HPV – głównego sprawcy rozwoju raka szyjki macicy. Do grupy podwyższonego ryzyka należą kobiety, które:

• rozpoczęły współżycie w młodym wieku,
• podejmowały ryzykowne zachowania seksualne,
• przeszły inne infekcje przenoszone drogą płciową,
• palą papierosy,
• cierpią na choroby obniżające odporność,
• stosują leki immunosupresyjne, np. po przeszczepach,
• stosują antykoncepcję hormonalną.

Wskazaniem do wykonania cytologii mogą być także objawy takie jak: plamienia między miesiączkami, ból w podbrzuszu czy dyskomfort podczas współżycia.

Jak przygotować się do cytologii płynnej?

Przed wykonaniem cytologii płynnej należy:

• unikać stosowania leków dopochwowych, globulek oraz irygacji pochwy,
• powstrzymać się od współżycia seksualnego przez co najmniej 24–48 godzin.

Cytologii płynnej nie wykonuje się w trakcie krwawienia miesiączkowego. Najbardziej odpowiednim momentem na wykonanie badania jest czas między 10. a 20. dniem cyklu, czyli tuż po zakończeniu miesiączki. Próbka komórek pobrana w tym czasie jest najbardziej reprezentatywna i najlepiej nadaje się do oceny.

Jeśli kilka dni przed planową cytologią lub w dniu badania pojawią się objawy infekcji intymnej, takie jak upławy, pieczenie czy świąd, trzeba poinformować o tym lekarza. W takiej sytuacji badanie zwykle odracza się do czasu ustąpienia objawów.

Cytologia płynna – ile czeka się na wynik?

Czas oczekiwania na wynik cytologii płynnej wynosi zazwyczaj od 2 do 4 tygodni. W niektórych przypadkach wynik może być dostępny już po 7 dniach, jednak standardowy czas oczekiwania to około 14 dni roboczych.

Termin otrzymania wyniku może się jednak różnić w zależności od placówki medycznej oraz ewentualnej potrzeby przeprowadzenia dodatkowych analiz, takich jak testy na obecność wirusa HPV.

Jak interpretuje się wyniki cytologii płynnej?

Wyniki cytologii płynnej są interpretowane zgodnie z systemem Bethesda, który stanowi standard opisu i oceny badań cytologicznych. System ten klasyfikuje wyniki, pozwalając ocenić jakość pobranego materiału oraz rodzaj wykrytych zmian, takich jak atypowe komórki gruczołowe czy zmiany nowotworowe.

Cytologia płynna w ramach NFZ

Od 26 marca 2025 r. cytologia płynna została włączona do programu profilaktyki raka szyjki macicy. W ramach Narodowego Funduszu Zdrowia badanie jest bezpłatnie dostępne dla kobiet w wieku 25–64 lat i wykonywane u pacjentek, u których wykryto jeden z 14 typów wirusa HPV wysokiego ryzyka.

Ile kosztuje cytologia płynna?

Kobiety, które nie kwalifikują się do programu profilaktycznego lub chcą wykonać badanie częściej, mają możliwość wykonania cytologii płynnej prywatnie. Koszt badania w prywatnych placówkach medycznych w Polsce wynosi zazwyczaj od około 150 do 400 zł, w zależności od regionu i zakresu badania. Cena może być wyższa, jeśli badanie jest wykonywane razem z testem na obecność wirusa HPV.

FAQ

1. Czy cytologia płynna wykrywa raka szyjki macicy?

Cytologia płynna pozwala wykryć zmiany przedrakowe oraz wczesne stadium raka szyjki macicy. Dzięki temu możliwe jest rozpoczęcie leczenia na etapie, w którym jest ono najskuteczniejsze.

2. Czy cytologia płynna wykrywa wirusa HPV?

Cytologia płynna nie wykrywa bezpośrednio wirusa HPV. Badanie polega na ocenie komórek nabłonka szyjki macicy i wykrywaniu zmian przedrakowych lub nowotworowych. Z tej samej próbki można jednak wykonać dodatkowy test wykrywający obecność wirusa HPV.

3. Czy cytologia płynna jest dokładniejsza od zwykłej?

Cytologia płynna uznawana jest za dokładniejszą od klasycznej cytologii. Dzięki specjalnemu podłożu płynnemu materiał komórkowy jest lepiej przygotowany do oceny w laboratorium, co zwiększa szansę wykrycia nawet niewielkich nieprawidłowości.

4. Jak często należy wykonywać cytologię płynną?

W ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy kobiety w wieku 25–64 lat mogą korzystać z dwóch schematów badań przesiewowych. Nowy schemat polega na wykonaniu testu HPV HR z genotypowaniem, wykrywającego DNA lub RNA wirusa wysokiego ryzyka, i jest realizowany co 5 lat. Przy dodatnim wyniku z tego samego materiału wykonywana jest cytologia na podłożu płynnym (LBC). Do czerwca 2026 r. dostępny jest także tradycyjny schemat oparty na klasycznej cytologii wykonywanej co 3 lata.

5. Ile kosztuje cytologia płynna?

Cena cytologii płynnej w prywatnych placówkach medycznych w Polsce wynosi zazwyczaj od 150 do 400 zł. Badanie może być jednak wykonane bezpłatnie w ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy finansowanego przez Narodowy Fundusz Zdrowia – u pacjentek, u których wykryto jeden z typów wirusa HPV wysokiego ryzyka.

6. Jak długo czeka się na wynik cytologii płynnej?

Na wynik cytologii płynnej czeka się zazwyczaj od 2 do 4 tygodni. W niektórych placówkach wynik może być dostępny już po około 7 dniach, jednak standardowy czas oczekiwania to około 14 dni roboczych.

Autor artykułu – specjalista położnictwa i ginekologii: dr n. med. Wojciech Homola

Bibliografia:

1. Serwis Ministerstwa Zdrowia i Narodowego Funduszu Zdrowia, Profilaktyka raka szyjki macicy, 6.02.2025, online: https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-szyjki-macicy, data publikacji: 03.2026, Dostęp: 03.2026.
2. Bentz J. Liquid-based cytology for cervical cancer screening, Expert Rev Mol Diagn 2005, 5(6): 857-871.
3. Adamczyk-Gruszka O, Niziurski P, Gruszka J, Rola badań cytologicznych w profilaktyce raka szyjki macicy, [w:] Studia Medyczne 2012 (red.) Głuszak S., 25(1), s. 31-36.
4. Kldiashvili E, et al. A Comparative Study of Conventional Pap Smear and Liquid-Based Cytology. Health science reports vol. 8,4 e70768. 23 Apr. 2025, doi:10.1002/hsr2.70768
5. Andola SK, et al. Should Liquid-Based Cytology (LBC) be Preferred than Conventional Pap Smear (CPS): A Comparative Analysis.  Journal of obstetrics and gynaecology of India vol. 74,4 (2024): 311-318. doi:10.1007/s13224-023-01828-x
6. Małecka I, Stryczyńska-Kazubska J, Talarek E. Human Papilloma Virus. Przewodnik po szczepieniach przeciw HPV dla pracowników ochrony zdrowia. Wydanie 2, online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2025/03/8.1-Przewodnik-po-szczepieniach-przeciw-HPV-dla-pracownikow-medycznych-2024.pdf, Dostęp: 03.2026.
7. Makde MM, Sathawane P, Liquid-based cytology: Technical aspects, Cytojournal. 2022, 19(41).
8. Pingping Su, Jincheng Ma, Lirui Yu, Shuting Tang, Pengming Sun, Clinical significance of extended high-risk human papillomavirus genotyping and viral load in cervical cancer and precancerous lesions, Gynecology and Obstetrics Clinical Medicine, vol. 3, Issue 1, 2023, s. 22-29, ISSN 2667-1646.
9. Cytologia – czy o niej pamiętasz? https://a.pacjent.gov.pl/aktualnosc/cytologia-czy-o-niej-pamietasz, data publikacji: 07.2025, Data dostępu: 03.2026
10. Narodowy Fundusz Zdrowia, Komunikat dla świadczeniodawców, 26.03.2025, online: https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/komunikat-dla-swiadczeniodawcow,8749.html, Dostęp: 15.01.2026.